GES bakımında LOTO (kilitleme-etiketleme), çalışılacak ekipmanın hem AC hem DC tarafında enerjiyi ayırıp ayırıcıları kişisel kilitle sabitlemek, üzerine çalışanın adını taşıyan uyarı kartını asmak ve ölçü aletiyle sıfır enerjiyi doğrulamak demektir. Güneş santralinde panel gün boyu gerilim ürettiği için yalnızca şebeke tarafını kesmek yeterli değildir.
GES'te LOTO neden klasik tesislerden farklıdır?
Bir fabrikada makinenin şalterini indirdiğinizde enerji kaynağı tektir. Güneş santralinde ise iki yönden besleme vardır: şebeke AC tarafı ve gün ışığı olduğu sürece gerilim üreten panel dizileri. Bir inverteri AC tarafından ayırmak, DC girişlerindeki string gerilimini ortadan kaldırmaz. Seri bağlı dizilerde bu gerilim sahanın tasarımına göre yüzlerce volttan bin volt üzerine çıkabilir. Ayrıca inverter içindeki kondansatörler ayırma sonrasında bir süre enerji tutar; üretici kılavuzunda belirtilen bekleme süresi dolmadan kapak açılmamalıdır.
Bu nedenle GES'te LOTO planı tek ayırıcıya değil, ekipmanın tüm enerji noktalarına göre hazırlanır.
İnverter ve pano bakımında LOTO adımları nelerdir?
- Hazırlık: İş izni düzenlenir, çalışılacak inverter veya pano ile ilgili tüm ayırma noktaları tek çizgi şemadan belirlenir.
- Bilgilendirme: Kontrol odası ve sahadaki diğer ekipler hangi ekipmanın devre dışı kalacağı konusunda uyarılır.
- Kapatma: İnverter önce yazılım veya panel üzerinden durdurulur, ardından AC kesici açılır.
- DC ayırma: String kutusu veya inverter üzerindeki DC ayırıcılar açılır; sigortalı tiplerde ilgili sigortalar çekilir.
- Kilitleme: Her ayırıcıya çalışan sayısı kadar kişisel kilit takılır. Birden fazla kişi çalışıyorsa çoklu kilit aparatı (hasp) kullanılır.
- Etiketleme: Her kilidin yanına çalışanın adı, tarih ve yapılan işi gösteren uyarı kartı asılır.
- Bekleme ve doğrulama: Kondansatör deşarj süresi beklenir; uygun kategori ölçü aletiyle hem AC hem DC uçlarda gerilim yokluğu ölçülür.
- İşin bitişi: Kilidi yalnızca takan kişi söker; son kilit çıkmadan enerji verilmez.
Uyarı kartı ve kilit noktası levhası nasıl olmalı?
LOTO kartı geçici bir uyarıdır, kilit noktasını gösteren levha ise kalıcıdır. İkisi birbirini tamamlar. Sahada en sık görülen sorun, ayırıcının nerede olduğunun bilinmemesidir; özellikle büyük arazi santrallerinde string kutuları ve DC ayırıcılar dağınık konumdadır.
| Öğe | Kullanım | Malzeme önerisi |
|---|---|---|
| Kişisel uyarı kartı | Kilitle birlikte, iş süresince | Yırtılmaz PVC veya polipropilen, yazılabilir yüzey |
| Kilit noktası levhası | Ayırıcı yanında kalıcı | Alüminyum, UV dayanımlı baskı |
| Çift besleme uyarısı | İnverter ve pano kapağı | Alüminyum veya dış mekân folyo |
| Deşarj süresi etiketi | İnverter kapağı | Polyester etiket, laminasyonlu |
Kilit noktası levhasında ayırıcının kodu (ör. DC-AYR-03), hangi inverteri beslediği ve "Bakım öncesi kilitleyiniz" ifadesi yer almalıdır. İnverter kapağındaki çift besleme uyarısı, AC ayrılsa bile DC tarafın enerjili kalabileceğini açıkça belirtmelidir.
Çok sayıda ayırıcı varsa grup kilitleme nasıl yapılır?
Merkezi inverterli sahalarda tek bir bakım işi için on beş ya da yirmi string kutusunu ayırmak gerekebilir. Her çalışanın her kutuya ayrı kilit takması pratik değildir. Bu durumda yetkili kişi tüm ayırıcıları kilitler, anahtarları bir grup kilit kutusuna koyar; ekipteki her çalışan kendi kişisel kilidini bu kutuya takar. Kutunun üzerinde hangi ayırıcıların kilitlendiğini gösteren liste ve iş izni numarası bulunur. Kutu ancak tüm kişisel kilitler söküldüğünde açılabilir.
Sahada sık yapılan LOTO hataları
- Yalnızca AC tarafın kilitlenmesi, DC ayırıcının açık bırakılması.
- Ortak bir kilidin anahtarının vardiya ekipleri arasında elden ele geçmesi.
- Uyarı kartı olmadan kilit takılması; kilidin kime ait olduğunun bilinmemesi.
- Gerilim yokluğu ölçümü yapılmadan kapak açılması.
- Silinmiş ya da güneşte solmuş kilit noktası levhaları nedeniyle yanlış ayırıcının açılması.
Son madde levha seçimini doğrudan ilgilendirir. Kodlama ve ayırıcı adları solduğunda LOTO prosedürü kâğıt üzerinde kalır. Bu yüzden kilit noktası levhalarında UV dayanımlı mürekkep veya laminasyon kullanılması önerilir.
Santralinizin tek çizgi şemasına göre ayırıcı kodlu levha ve LOTO kartı setine ihtiyacınız varsa GES Levhaları ile iletişime geçerek ekipman listenizi paylaşabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Gece bakımında DC tarafı kilitlemek gerekir mi?
Evet. Gece panel üretimi çok düşük olsa da projektör, ay ışığı veya şafak gibi koşullarda gerilim oluşabilir; prosedür günün saatine göre değişmemelidir.
Bir ayırıcıya birden fazla kişi kilit takabilir mi?
Takmalıdır. Çoklu kilit aparatı ile her çalışan kendi kilidini ve kartını kullanır; son kişi kilidini sökene kadar ekipman enerjilendirilemez.
LOTO kartı yerine kalıcı levha kullanılabilir mi?
Hayır. Kalıcı levha ayırıcının yerini ve kodunu gösterir; kişisel kart ise o anda kimin çalıştığını bildirir. İkisi ayrı işlev görür.